प्रवीण बागडे, नागपूर, मो.क्र. ९९२३६२०९१९
जगात लोकशाही, मानवी हक्क आणि न्यायव्यवस्थेच्या उच्च मूल्यांबद्दल मोठमोठ्या घोषणा केल्या जातात; परंतु काही प्रकरणे अशी असतात की ती या सर्व मूल्यांच्या पायावरच प्रश्नचिन्ह उभे करतात. “एपस्टीन फाईल्स” हे असेच एक प्रकरण आहे (The Epstein Files) जे केवळ एका व्यक्तीच्या गुन्ह्यांपुरते मर्यादित नसून, सत्ता, पैसा, प्रभाव आणि गुप्त संगनमत यांच्या गुंतागुंतीच्या जाळ्याकडे बोट दाखवते. हे प्रकरण आपल्याला विचारायला भाग पाडते की कायद्यापुढे सर्व समान आहेत का, की काहींचे हात इतके लांब असतात की ते न्यायालाही वाकवू शकतात? The Epstein Files
जेफ्री एपस्टीन हा अमेरिकन वित्तव्यवसायिक म्हणून ओळखला जात असला तरी त्याचे नाव जगभरात अल्पवयीन मुलींच्या लैंगिक शोषणाच्या आरोपांमुळे कुप्रसिद्ध झाले. त्याच्या संपर्कात अनेक प्रभावशाली राजकारणी, उद्योगपती, सेलिब्रिटी आणि सत्ताधारी मंडळी असल्याचे आरोप आणि दस्तऐवज समोर आले. त्याच्या खाजगी विमान प्रवासाच्या नोंदी, भेटीगाठींचे रेकॉर्ड, न्यायालयीन कागदपत्रे आणि साक्षीदारांचे जबाब, या सर्वांचा एकत्रित उल्लेख म्हणजेच “एपस्टीन फाईल्स”. हे प्रकरण केवळ एका गुन्हेगाराच्या कृत्यांवर पडदा टाकत नाही, तर एक मोठा प्रश्न विचारते, सत्ताधाऱ्यांच्या वर्तुळात प्रवेश मिळाला की कायद्याचे दात बोथट होतात का?
एपस्टीन प्रकरणातील सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे त्याने अनेक वर्षे संशयाच्या भोवऱ्यात राहूनही प्रभावशाली संबंधांच्या जोरावर स्वतःला वाचवले. गंभीर आरोप असूनही त्याच्यावर कारवाई उशिरा झाली, शिक्षा सौम्य झाली आणि तपासात अनेक पोकळ्या राहिल्या. यामुळे सामान्य नागरिकांच्या मनात शंका निर्माण होणे स्वाभाविक आहे. जेव्हा फाईल्समधून मोठमोठी नावे पुढे येऊ लागली, तेव्हा जगभरात खळबळ उडाली. समाजाने असा प्रश्न विचारला जर सामान्य व्यक्ती असती, तर न्यायप्रक्रिया इतकी संथ राहिली असती का? की तिला आधीच कठोर शिक्षा झाली असती? या प्रकरणात माध्यमांची भूमिका देखील तपासली गेली. काही पत्रकारांनी जीवाची बाजी लावून तपास पत्रकारिता केली, पीडितांचे आवाज पुढे आणले आणि बंद दरवाज्यांमागचे व्यवहार उघड केले. परंतु त्याचवेळी काही माध्यमसंस्थांवर आरोप झाले की त्यांनी प्रभावशाली लोकांच्या दबावामुळे बातम्या दाबून ठेवल्या.
पत्रकारिता ही लोकशाहीचा चौथा स्तंभ मानली जाते. जर हा स्तंभच दबावाखाली वाकला, तर सत्याचा आवाज कुठे ऐकू येणार? एपस्टीन फाईल्सने माध्यमविश्वालाही आत्मपरीक्षण करायला भाग पाडले आहे. या प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाचा आणि संवेदनशील भाग म्हणजे पीडित मुली व महिला. अनेकांनी वर्षानुवर्षे भीती, दबाव आणि सामाजिक कलंक सहन करत आपले अनुभव मांडले. त्यांचे म्हणणे होते, गुन्हा फक्त एका व्यक्तीने केला नाही, तर एक संपूर्ण व्यवस्था त्याला संरक्षण देत होती. न्यायालयीन प्रक्रियेत नावं, तारखा, ठिकाणं चर्चेत येतात; पण त्या मागे असतात तुटलेल्या आयुष्यांच्या कथा. एपस्टीन फाईल्स हे केवळ दस्तऐवज नाहीत, त्या असंख्य वेदनांच्या साक्षी आहेत. न्याय म्हणजे केवळ शिक्षा नव्हे; तर पीडितांचा सन्मान, पुनर्वसन आणि सत्याची अधिकृत कबुलीही आहे.
या प्रकरणाने एक भीषण वास्तव दाखवले सत्ता, पैसा आणि संपर्क यांचे जाळे इतके घट्ट असू शकते की ते कायद्यालाही गोंधळात टाकू शकते. जेव्हा उच्चभ्रू वर्तुळात गुन्हे लपवले जातात, तेव्हा लोकशाही कमकुवत होते. कारण लोकशाहीचा पाया आहे पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व. एपस्टीन फाईल्स हा जगातील सर्व लोकशाही व्यवस्थांसाठी एक इशारा आहे. कायद्याची पकड सर्वांवर समान असली पाहिजे. अन्यथा “कायदा सर्वांसाठी समान” हे वाक्य फक्त घोषवाक्य राहते. या प्रकरणाभोवती अनेक षड्यंत्र सिद्धांतही फिरतात. गुप्त नेटवर्क, राजकीय सौदे, रहस्यमय मृत्यू, दडपलेले पुरावे. सोशल मीडियाच्या युगात अफवा आणि तथ्य यांची सरमिसळ वेगाने होते. त्यामुळे जबाबदार तपास, अधिकृत कागदपत्रे आणि न्यायालयीन निष्कर्ष यांना अधिक महत्त्व प्राप्त होते.
समाजाने अंधविश्वास आणि अफवांपासून दूर राहून पुराव्यावर आधारित चर्चा करणे आवश्यक आहे. अन्यथा सत्याचा शोध गोंधळात हरवतो. एपस्टीन फाईल्स हे अमेरिकेतील प्रकरण असले तरी त्यातील धडे सार्वत्रिक आहेत. कोणत्याही देशात, कोणत्याही व्यवस्थेत जर प्रभावशाली लोकांना कायद्यापेक्षा वर मानले गेले, तर सामान्य नागरिकांचा न्यायावरील विश्वास डळमळतो. भारतातही अनेकदा प्रभाव, पैसा आणि राजकीय पाठबळामुळे तपासाच्या दिशांवर प्रश्न उपस्थित होतात. म्हणूनच तपास यंत्रणांची स्वायत्तता, न्यायव्यवस्थेची पारदर्शकता आणि माध्यमांची निर्भयता, हे तीन स्तंभ मजबूत ठेवणे अत्यावश्यक आहे.
एपस्टीन फाईल्समधील सर्व सत्य कधी पूर्णपणे बाहेर येईल का, हा प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे. काही कागदपत्रे सार्वजनिक झाली, काही नावे समोर आली; परंतु अनेक धागे अजूनही अंधारात असल्याची भावना कायम आहे. न्याय केवळ न्यायालयीन निर्णयाने पूर्ण होत नाही; तो समाजाच्या विश्वासातून पूर्ण होतो. सत्तेच्या सावल्यांत लपलेले सत्य बाहेर आणण्यासाठी धैर्यवान पत्रकार, प्रामाणिक तपास अधिकारी, स्वतंत्र न्यायव्यवस्था आणि जागरूक समाज, या चौघांची गरज असते. एपस्टीन फाईल्सने जगाला धक्का दिला आहे; आता हा धक्का जागृतीत बदलणे आपल्याच हातात आहे. कारण शेवटी, लोकशाही टिकते ती घोषणांनी नव्हे तर निर्भय सत्यशोधाने.
